صورت‌هاى گوناگون را قبول كند قوت و استعداد اوليه فكرى انسان نيز بدين‌سان مىباشد و در مرحله هيولى فعليت تعقلى ندارد و ممكن است متعقّل شود پس قوت نفس در ابتدا و قبل از رشد عقل هيولانى است كه ممكن است يكى از موجودات بالفعل شود و متصور به امور و اشياى موجوده شود و حتى متصوّر به تمام اشياى موجوده شود پس در حالت هيولانى حتى بر يك موجود از موجودات هم صدق نمىكند و يكى از جمله موجودات بالفعل به حساب نمىآيد و لكن در همان حال بالقوه كل موجودات است . مرحله يا نوع ديگر مرحلهء تعقل است كه تعقل مىكند و بلكه تعقل دارد و به واسطهء آن ملكه تعقل مىتواند صور معقولات را دريابد مانند كسانى را كه در اثر تعليمات خاصى ملكه صناعات خاصى دارند و قادراند كه چيزهايى به وجود آورند حال كارهايى انجام داده باشند يا نه كه اين مرحله و يا اين نوع را عقل بالملكه گويند . نوع عقل فعال است كه به واسطه آن عقل هيولانى راه كمال را طى كرده عقل بالملكه شود . عقل بالقوه - مرحلهء نخست عقل نظرى را گويند كه گاه هيولايى هم گويند . عقل عملى - معمولا عقل عملى اطلاق به بخشى از حكمت عملى مىشود . ملا صدرا گويد عقل عملى هم بر حسب استكمال چهار مرحله دارد اول تهذيب ظاهر است . ( كه در حكمت عملى تهذيب اخلاق گفته‌اند ) مقدمات تهذيب ظاهر عمل كردن به آداب شريعت است دوم تهذيب باطن است و پاك كردن قلب است از اخلاق و ملكات بد و خواطر شيطانى و سوم روشن كردن قلب به صور علمى و معارف حقّه ايمانيه و چهارم فناى نفس است از ذات خود و بريدن نظر از غير خداوند و منحصر كردن توجه به خداوند كه نهايت سير الى اللَّه است و بعد از اين منازل باز هم مراحل و منازل بسيار است . « 1 » فى مراتب العقل العملى للانسان . و هى ايضا منحصرة بحسب الاستكمال فى اربع : الاولى تهذيب الظاهر باستعمال الشريعة الالهية و الاداب النبوية ، و الثانية تهذيب الباطن و تطهير القلب عن الاخلاق و الملكات الردية الظلمانية و الخواطر الشيطانية ، و الثالثة تنويره بالصور العلمية و المعارف الحقة الايمانية ، و الرابعة فناء النفس عن ذاتها و قصر النظر و الالتفات عن غير اللَّه الى ملاحظة الرب تعالى و كبريائه ، و هى نهاية السير الى اللَّه على صراط النفس الآدمية ، و بعد هذه المراتب منازل و مراحل كثيرة ، ليست اقل مما سلكها الانسان فيما قبل ، و لكن يجب ايثار الاختصار فيما لا يدرك الا بالمشاهدة و الحضور ، لقصور المشافهة و التعبير عن بيان ما لا يفهم الا بالنور ، فان للكاملين بعد المسافرة الى اللَّه و وصولهم ، اسفار اخرى بعضها فى الحق و بعضها من الحق ، لكن بالحق و حوله و قوته ، كما كان قبل تلك بقوة القوى و انوار المشاعر ، و ان كانت هى ايضا بهداية الحق وجوده و لطفه لمن يشاء ، لكن الفرق بين الحالين مما لا يخفى و لا يحصى ، و لا حول و لا قوة الا باللّه العلى العظيم . عقل فعال - عقل فعال كدام است ؟ در بحث از نظام خلقت و ترتيب آن گفته شد كه عقل دهم را در سلسلهء طوليه عقول ، عقل فعّال گويند البته همهء عقول فعالند ، نهايت عقل دهم را

--> ( 1 ) اسفار ، ج 3 ، سفر 1 ، ص 368 .